جانشینی پیامبر، هدایت و رهبری

جانشینی پیامبر، هدایت و رهبری

دانلود پایان نامه

اشکال سوم: نفی دلالت آیه‌ی ابلاغ بر امامت با استفاده از قاعده‌ی سیاق ۱۱۴
اشکال چهارم: آغاز بحث امامت بعد از عصر رسالت ۱۱۴
اشکال پنجم: احتجاج نجستن امام علی? از آیات ابلاغ و اکمال بر امامت خویش ۱۱۵
نتیجه‌گیری ۱۱۶
فهرست منابع و مآخذ ۱۱۷

مقدمه
ریاست و پیشوایی در معنای گسترده آن یکی از ضرورت‌های زندگی اجتماعی بشر است. از گزارش‌های تاریخی و مطالعه جوامع بشری در گذشته و حال به دست می‌آید که همواره در جوامع گوناگون بشری: بدوی و شهری، کوچک و بزرگ، سنتی و مدرن، ساده و پیچیده، فرد یا افرادی بوده‌اند که با عناوین و به شیوه‌های مختلف نقش امامت و رهبری را ایفا کرده‌اند. این واقعیت تاریخی گواه عینی سخن امام علی? است که فرمود: “مردم را از امیری نیکوکار یا تبهکار گریزی نیست”۱
امامت و رهبری نه تنها به عنوان یک ضرورت و واقعیت عینی در تاریخ بشر مطرح بوده است، بلکه فیلسوفان و متفکران نیز از دیر زمان به آن توجه نموده و درباره این گونه ها، ویژگی ها، شیوه‌ها و آسیب‌های آن سخن گفته‌اند. تاریخ فلسفه سیاسی بهترین گواه بر این مدعاست.
اگر از منظر دین – به ویژه دین وحیانی – به مسئله امامت بنگریم، تاریخ امامت و رهبری را با تاریخ بشر برابر می‌یابیم، زیرا پیامبری نخستین جلوه امامت و رهبری دینی در حیات بشری است که تاریخ آن همزاد با تاریخ بشر است. در نخستین دوره که زندگی بشر روند ساده‌ای را می‌پیمود پیامبران الهی با بهره گیری از عقل صائب و الهام‌های قدسی در موارد لازم، جامعه بشری را رهبری می‌کردند، و پس از آن که زندگی بشر پیچیده‌تر شد این مهم براساس کتاب و شریعت آسمانی معین انجام گرفت.۲
امامت معنای خاصّی نیز دارد و آن عبارت است از رهبری جامعه بشری به عنوان جانشینی پیامبر الهی. از روایات به دست می‌آید که همه پیامبران جانشینانی داشتند که پس از آنان رهبری امت آن پیامبر را بر عهده می‌گرفتند.۳ براساس این روایات، علی ابن ابی طالب? وصی و جانشین پیامبر اسلام? است.
امامت امت اسلامی به عنوان وصایت و جانشینی پیامبر اسلام را می‌توان معنای اَخص امامت نامید. متکلمان اسلامی آن را به رهبری عمومی مردم در امور دنیوی و دینی به عنوان جانشینی پیامبر تعریف کرده‌اند. مذهب اسلامی، به جز گروه‌هایی اندک شمار که دیری هم نپاییده‌اند، امامت به معنای یاد شده را از واجبات اسلامی دانسته‌اند. اگر چه در عقلی یا نقلی بودن آن اختلاف نظر دارند. این مطلب که امامت از واجبات و اصول اعتقادی است یا از واجبات فرعی و فقهی نیز مورد اختلاف است.
در مسأله امامت دو دیدگاه مشخص وجود دارد، دیدگاه اول از جمهور اهل سنت است که معتقدند پیامبر? هیچ کس را به عنوان جانشین خود معرفی نکرده است و امت پس از آن حضرت وظیفه داشتند جانشین آن حضرت و پیشوای خویش را برگزینند. دیدگاه دوم از شیعه امامیه است که امامت را براساس نصب و تعیین خداوند می‌دانند و بر این باورند که امامت در راستای نبوت و تعیین امام مانند پیامبر بر عهده خداوند است.
شیعه امامیه برای اثبات دیدگاه خویش دلیل‌های قطعی فراوانی از حکم عقل و کتاب و سنت در اختیار دارد که در منابع کلامی و تفسیری و حدیثی ارائه شده است.
حال، با توجه به مطالب مذکور و دقت در آن‌ها پیامبری که هدف وی تربیت امت است چنانکه قرآن کریم فرموده است: “وَیزَکیهِمْ وَیعَلِّمُهُمُ الْکتَابَ وَالْحِکمَهَ” و در سفرهای خویش هر چند کوتاه و جزئی از قرار دادن جانشین دریغ نمی کند و هیچ گروهی را که اعزام می‌دارد بدون سرپرست نمی گذارد و از آینده پس از خود آگاه است گواه بر آن، خبرهای غیبی است که محدثان بزرگ شیعه و اهل سنت در منابع حدیثی خویش آورده‌اند و از فتنه‌هایی که پس از وی بر آیین وی هجوم می‌آورد، واقف است چنانکه خود خبر داده است آیا در رابطه با خلافت و جانشینی خود که مهم‌ترین مسأله امت پس از او و هراس انگیزترین موضوع برای او است هیچ طرحی برای خلافت ندارد و هیچ کس را پس از خود تعیین نمی کند و همچنان بی تفاوت از کنار آن می‌گذرد؟!!!
و خدایی که این پیامبر? را مبعوث به رسالت فرموده است و او را این چنین می‌ستاید که:
“لَقَدْ جَاءکمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ”۴ هیچ کس را که نگهبان رسالت و حافظ معارف و مخزن علوم و آگاه از جمیع تعالیم شریعت او باشد به عنوان جانشین قرار نداده است؟!!!
این مسأله‌ای است که عقل سلیم و وجدان بیدار آن را نمی پذیرد و ادّله قاطع از کتاب و سنت برخلاف آن است.
بر این اساس شیعه امامیه عقیده دارد که پیامبر? از جانب خداوند متعال امام و خلیفه پس از خود را معین کرده و این مسأله در قرآن کریم و سنت پیامبر? تبیین شده است.
در این تحقیق آیاتی چند که مسأله امامت و ویژگی‌های امامان در آن‌ها مطرح است مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
آیات مذکور از این قرار است:
۱- آیه ولایت
۲- آیه اولی الأمر
۳- آیه تبلیغ
۴- آیه کمال

مطلب مرتبط :   منابع پایان نامه درمورد ویژگی‌های شخصیتی

فصل اول
کلیات و مفاهیم

گفتار اول: کلیات
الف) تعریف و تبیین موضوع
امامت پژوهی و مبحث ولایت در علم کلام جایگاه ویژه‌ای دارد. که گستره مباحث آن در دو جایگاه امامت عامه و خاصه مورد بررسی قرار می‌گیرد. در امامت عامه مباحثی مانند تعریف امامت، ضرورت وجود رهبر در جامعه، صفات امام، چگونگی نصب امام، اطاعت از امام، جایگاه ام
ام و … که شامل تمام ائمه می‌شود مطرح می‌شوند که این مبحث بین شیعه و سنی نیز مورد اختلاف است. همچنین در امامت خاصه نیز که به مصادیق بر می‌گردد نیز مانند امامت عامه دو دیدگاه مشخص وجود دارد، دیدگاه اول از اهل سنت است که معتقدند پیامبر? هیچ کس را به عنوان جانشین خود معرفی نکرده است و امت پس از آن حضرت? وظیفه داشتند جانشین آن حضرت? و پیشوای خویش را برگزینند. دیدگاه دوم از شیعه امامیه است که امامت را براساس نصب و تعیین خداوند می‌دانند و براین باورند که امامت در راستای نبوت و تعیین امام مانند پیامبر بر عهده خداوند است. شیعه امامیه برای اثبات دیدگاه خویش دلیل‌های قطعی فراوانی از حکم کتاب، سنت و عقل دارد که نوشتار حاضر بررسی موضوع و اثبات امامت و زعامت و رهبری امام علی? به وسیله آیات ولایت، اولی الأمر، تبلیغ و اکمال و … است که در تفسیر المنار رشید رضا به شکل دیگری تبیین و برداشت شده است.
در این تحقیق، در پی نظر المنار، دیدگاه چند تن از مفسران مشهور عامه نیز آورده شده است. نه از این منظر که مؤید نظر هم‌مسلک خویش بیان شود، بلکه به این جهت که اظهار و اثبات شود که نظرات عموم مفسران عامه به خصوص در مورد آیات الولایه و ولایت و امامت امیرالمؤمنین? و برداشت آنها از آیات، شبیه به هم بوده و پاسخ به یکی از آنها، بقیه را نیز پوشش می‌دهد و پاسخ‌ها بر اساس علم و عقل و منطق استور بوده و با اینکه بر اساس پایه این تحقیق که اثبات عقیده شیعه با استفاده از تفاسیر مهم علمای شیعه است، اما بی گمان در پاسخ و استدلال عقلی و منطقی از زبان هر کس حتی خصم باشد باید پذیرت و لجاجت و تعصب را کنار گذاشت.
از جمله دیدگاه عمومی اهل سنت در مورد خلافت و امامت بر آن است که امام از سه راه برگزیده می‌شود: انتخاب، انتصاب و وصایت. آنان خلافت خلفای چهارگانه را از طریق انتخاب می‌دانند، اما در اینکه چه کسانی حق دارند خلیفه را انتخاب کنند، رأی یکسانی ندارند؛ اعتقاد رایج میان اهل سنت آن بود که کسانی می‌توانند در انتخاب خلیفه شریک و سهیم باشند که صلاحیت نمایندگی از سوی جامعه و امت اسلامی را داشته باشند که اینان را “اهل حل و عقد” می‌نامند، اما باز در همین جهت این پرسش پیش آمد که افراد اهل حل و عقد چه تعداد هستند؟ اهل سنت جواب روشن و مرز تعریف‌شده‌ای از مفهوم و مصداق اهل حل و عقد و مبنای مشروعیت رأی آنان ارائه نمی‌دهند.
باری در نزد عموم اندیشمندان اهل سنت تا پایان قرن چهارم این ابهام و پرسش‌ها در ارتباط با موضوع خلافت و امامت وجود داشت، با این وصف مسئولیت امام را بعد از رسیدن به امامت در موارد ذیل یاد کرده‌اند:۵
۱. داوری در اختلافات و منازعات
۲. هدایت و رهبری در جنگ
۳. پاسداری و دفاع از دین
۴. حفظ قلمرو جغرافیای اسلام
۵. صدور حکم و مجازات خلافکاران
۶. جهاد بر ضد کسانی که از قبول اسلام سر باز زده یا از حاکمیت نافرمانی کرده‌اند.
۷. سازمنادهی و اداره‌ی مالیات و جمع‌آوری آن
۸. پرداخت حقوق و دستمزد اداره‌کنندگان اموال و ثروت‌های عمومی(انفال)
۹. نصب و عزل کارگزاران
۱۰. تجهیز سپاهیان در حراست از مرزهای سرزمین‌های اسلامی.
معتقدات عمومی اهل سنت در موارد یاد شده خلاصه نمی‌شود. آنان معتقدند: خدای متعال سه مأموریت و مسئولیت به دوش رسول بزرگوار اسلام? قرار داده است:
۱. رهبری و سرپرستی اداره‌ی امور زندگی روزمره‌ی جامعه‌ی اسلامی
۲. هدایت و رهبری معنوی امت مسلمان
۳. تشریع و تبیین و تفصیل قوانین و احکام دینی.
اهل سنت بر این عقیده‌اند که خلیفه و امام در زمان تصدی پست امامت و خلافت، دو وظیفه‌ی نخست را بر دوش دارد، ولی مسئولیت اخیر به جانشین پیامبر داده نشده است. جانشین وی حق ندارد تفسیر جدیدی از دین و مسائل آن ارائه دهد و او تنها می‌تواند عقاید موجود در نزد مسلمانان را پاسداری کند.

مطلب مرتبط :   دانلود مقاله با موضوع پایگاه اجتماعی

ب) پیشینه تحقیق
موضوع تحقیق در مورد مبحث اثبات ولایت و امامت امیرالمؤمنین? به طور کلی با توجه به اهمیت موضوع از سال‌های نخستین اسلام مطرح و مورد اختلاف متکلمین شیعه و سنی بوده است. و علمای تشیع برای دفاع از این اعتقاد مهم و اولیه از همان نخستین، کتاب‌ها و پاسخ‌ها و دلائل محکم و متقنی ارائه و تألیف نموده‌اند و از جمله مهم‌ترین دلائل و پاسخ‌ها با استناد به تعدادی از آیات قرآن که به نام آیات الولایه مشهور می‌باشند، ارائه شده است. به طوری که به خصوص در تفاسیر بزرگان از آیات مورد اشاره، به طور قطع و تعیین نتیجه تحقیقشان اثبات شأن نزول آیات در مورد امامت، رهبری و زعامت امیرالمؤمنین? می‌باشد و در میان مولفان بزرگان مانند تفسیر المیزان علامه طباطبایی به بعضی نظرات مولف المنار پاسخ داده شده است. اما به شکل مستقل و جداگانه تاکنون نقطه نظرات رشید رضا درباب امامت با استفاده از تفسیر آیات الولایه پرداخته نشده است. حال با توجه به اینکه آقای رشید رضا از علمای عصر اخیر اهل سنت بوده است و علمای تشیع هم زمان و بعد از وی زمانه زیادی نگذشته است. مشخص است که پرداختن به نظرات و نقد تفسیرش نیز تألیفات زیادی وجود ندارد و به طور پراکنده به صورت مقالات و پاسخ‌های متفرقه داده شده است.
ج) اهمیت موضوع
با توجه به جایگاه تفسیر المنار و نوع نظرات با قالب روشنفکری رشید رضا و اقبال عموم عامه و به خصوص جوانان اهل سنت به نوع نگارش که بیشتر از دیدگاه عقلی پرداخته شده است، لازم و ضروری است که به صورت علمی و
منظم ابتدا به بررسی نظرات مولف پرداخته و سپس نقد و اثبات اعتقادات شیعه را درباب امامت براساس موضوع تحقیق ارائه نمود. زیرا با توجه به تاکیدی که ظاهر عموم اهل سنت بر قران داشته و آن را ملاک معرفی می‌کنند پس اثبات یکی از مهمترین اعتقادات یعنی بحث ولایت را با استفاده از آیات موضوع تحقیق به عنوان دلائل محکم و متقن لازم و ضروری می‌شمرد. این تحقیق سعی دارد که نظرات مولف المنار را در مورد آیات ولایت، اولی الأمر، اکمال و تبلیغ با تفسیر و دلائل عموماً مورد قبول اهل سنت پاسخ دهد.
د) ضرورت تحقیق
پس از بررسی اهمیت و پیشینه آن چه واضح است این است که مولفین و محققین و مفسرین بسیاری در عالم تشیع به اثبات نظریه نص امامت به صورت کلی و عمومی پرداخته و در تفسیر بزرگان نیز با استفاده از آیات قرآن مسئله اثبات شده است. اما اثبات ولایت و امامت امام علی? و نقد نظرات مفسرین بزرگ اهل سنت از جمله رشید رضا کار مشخص و منسجمی مشاهده نشده است و با توجه به نوع نگاه عقل گرایانه‌ای که رشید رضا در مباحث فکری خود داشته، شبهات زیاد و مغرضانه‌ای به امامت و ولایت امیرالمؤمنین? وارد نموده است و همواره کوشیده است تا با طرح شبهه در زمینه امامت، بنیادهای تشیع را در اذهان عموم به خصوص روشنفکران و جوانان سست جلوه داده و شیعیان را در باورهای خود به شک و شبهه و تردید وادارند و اذهان پیروان مذاهب اسلامی و دیگر جویندگان حقیقت را به مذهب ناب اهل بیت پیامبر? مخدوش سازند. براین اساس کاملا ضروری به نظر می‌رسد که در عرصه اثبات و دفاع از اعتقاد شیعه با تمسک به آیات قرآن و پاسخ گویی به شبهات به شکل علمی و منظم پرداخته شد.
هـ) اهداف تحقیق
ولایت از اساسی‌ترین ارکان دین اسلام می‌باشد که آئین بر آن بنا شده است. در میان مذاهب اسلامی تنها شیعه است که این اصل را از متن اسلام اخذ کرده و با پیروی از جانشینان رسول خدا? دین خود را بر پایه صحیح بنیان نهاده است و همچنین با توجه به اعتقادی بودن اصل امامت از دیدگاه شیعه، لازم است تا اثبات مسأله و نشان دادن آن با استفاده از منابع مورد قبول همه مسلمانان که قرآن اصلی‌ترین آنها است پرداخته شود. لذا جهت ادای تکلیف، بیان حقایق و دفاع از مکتب اهل بیت? در مسأله امامت خاصه و اثبات افضلیت و امامت و رهبری امیرالمؤمنین? با استفاده از آیاتی که تحت نام آیات الولایه می‌باشند مورد نظر است و در این تحقیق خاصه به نظرات یکی از مفسرین اهل سنت به نام رشیدرضا و تفسیر المنار که در بیان شأن نزول و نتیجه تفسیر آیات مرتکب تعصبات و اشتباهات زیادی شده است پرداخته و پس از نقد و بررسی، از نظر علمی و کاربردی، آنها را رفع یا

مطلب مرتبط :   مقاله درباره انتخابات ریاست جمهوری

دیدگاهتان را بنویسید

بستن منو